Temel yaklaşım
Ölçüm belirsizliği
hata veya tolerans değildir
Ölçüm sonucu tek başına sonsuz kesinlikte bir gerçek değer değildir. Cihaz, kalibrasyon, çözünürlük, yöntem, operatör, numune, çevre ve tekrar edilebilirlik gibi etkenler sonucun çevresinde bir dağılım oluşturur. Ölçüm belirsizliği bu dağılım hakkındaki mevcut bilgiyi nicel biçimde ifade eder.
- Hata: Ölçülen değer ile referans değer arasındaki farktır; gerçek değer çoğu zaman tam bilinmez.
- Belirsizlik: Ölçüm sonucuna atfedilebilecek değerlerin dağılımını tanımlar.
- Tolerans: Ürün veya proses için kabul edilen spesifikasyon aralığıdır.
- Doğruluk: Sonucun referans veya gerçek değere yakınlığıyla ilgili nitel bir kavramdır.
Belirsizlik büyük olduğunda ölçüm mutlaka yanlış değildir; karar verme gücü zayıflayabilir. Küçük belirsizlik de sistematik hatanın bulunmadığını tek başına kanıtlamaz.
Bu konuyu kuruluşunuzda uygulamaya taşımak için ISO/IEC 17025 yaklaşımımızı inceleyebilirsiniz.
Uygulama rehberi
ISO/IEC 17025 bağlamında
neden önemlidir?
ISO/IEC 17025:2017 laboratuvarların ölçüm belirsizliğini tanımlamasını ve uygun olduğunda değerlendirmesini bekler. Kalibrasyon laboratuvarlarında belirsizlik temel raporlama çıktılarındandır. Deney laboratuvarlarında yöntemin, müşteri şartının, sonuç geçerliliğinin veya uygunluk kararının gerektirdiği ölçüde değerlendirme yapılır.
Uluslararası Laboratuvar Akreditasyon İşbirliği (ILAC) G17:01/2021, deneylerde ölçüm belirsizliğinin ISO/IEC 17025 beklentileriyle birlikte ele alınmasına rehberlik eder. Tek bir hazır bütçe bütün deneylere uygulanamaz; ölçüm modeli ve önemli bileşenler yöntem özelinde belirlenmelidir.
Uygulama yaklaşımı
Hazır tabloyu değil,
ölçüm modelini temel alın.
Belirsizlik bütçesi; ölçülen büyüklüğe, yönteme ve gerçek etki kaynaklarına özel kurulmalı, bütün bileşenler ortak bir temelde birleştirilmelidir.
Önemli: Aynı katkıyı iki kez hesaba katmak veya ilişkili girdileri bağımsız varsaymak sonucu olduğundan büyük ya da küçük gösterebilir.
Uygulama rehberi
Hesaplama adımları
1. Ölçülen büyüklüğü ve modeli tanımlayın
Neyin, hangi koşullarda ve hangi birimde ölçüldüğünü açıklayın; sonucu etkileyen girdileri y = f(x1, x2, ... xn) modeliyle ilişkilendirin.
2. Önemli kaynakları belirleyin
Tekrarlanabilirlik, kalibrasyon, çözünürlük, çevre, yöntem, numune ve operatör etkilerini değerlendirin; aynı katkıyı iki kez hesaba katmayın.
3. Bileşenleri ortak temelde ifade edin
Tip A katkıları istatistiksel veriden, Tip B katkıları sertifika ve diğer güvenilir bilgilerden elde edilir. Bütün katkılar standart belirsizlik ve sonuç birimine dönüştürülür.
4. Duyarlılık katsayılarını ve korelasyonları değerlendirin
Model doğrusal değilse girdilerin sonuca etkisini duyarlılık katsayılarıyla ifade edin. Aynı kaynaktan etkilenen bileşenler varsa bağımsızlık varsayımı yapmadan olası korelasyonu değerlendirin.
5. Birleştirin ve genişletin
Standart belirsizlik bileşenlerini ölçüm modeline uygun biçimde birleştirin. Genişletilmiş belirsizliği hedeflenen kapsama uygun bir k faktörüyle hesaplayın.
6. Sonucu ve karar kuralını raporlayın
Modeldeki katkılar uygun biçimde birleştirilir; genişletilmiş belirsizlik U = k × uc ile hesaplanır. Sonuçla birlikte birim, kapsama faktörü, yöntem ve gerekiyorsa karar kuralı verilir.
Uygulama rehberi
Basit belirsizlik bütçesi
örneği
Eğitim amaçlı basitleştirilmiş örnek: Aşağıdaki değerler gerekli dağılım ve bölen dönüşümleri yapıldıktan sonra sonuç biriminde ifade edilmiş standart belirsizlik bileşenleridir.
| Kaynak | Standart belirsizlik |
|---|---|
| Tekrarlanabilirlik | 0,006 mm |
| Kalibrasyon | 0,005 mm |
| Çözünürlük | 0,003 mm |
| Sıcaklık etkisi | 0,004 mm |
uc = √(0,006² + 0,005² + 0,003² + 0,004²) ≈ 0,0093 mm
U = 2 × 0,0093 ≈ 0,019 mm
Bu örnekte k = 2 kullanılmıştır. Gerçek belirsizlik bütçesi ölçüm yöntemine, modele, dağılımlara, duyarlılık katsayılarına ve olası korelasyonlara göre kurulmalıdır; örnek evrensel bir reçete değildir.
Uygulama rehberi
Uygunluk kararıyla
bağlantı
Bir sonuç tolerans sınırına yakınsa belirsizlik uygunluk kararını etkileyebilir. Laboratuvar, karar kuralını müşteriyle ve ilgili şartlarla netleştirmeli; yanlış kabul ve yanlış ret riskini değerlendirmelidir. Belirsizlik değeri hesaplanıp rapora yazılsa bile karar kuralıyla nasıl kullanıldığı açıklanmıyorsa sonuç yanlış yorumlanabilir.
Sahada dikkat
En sık yapılan
hatalar
- Belirsizliği hata veya toleransla aynı kabul etmek.
- Ölçüm modelini kurmadan hazır bütçe kopyalamak.
- Aynı katkıyı birden fazla kez hesaba katmak.
- Birim, dağılım veya bölen dönüşümlerini açıklamamak.
- Belirsizliği uygunluk kararından bağımsız raporlamak.
Uygulama kontrolü
Belirsizlik bütçesi için
uygulama kontrolü
- 01
Ölçülen büyüklük ve model açık mı?
- 02
Önemli katkılar yöntem özelinde belirlendi mi?
- 03
Tip A ve Tip B verilerinin kaynağı izlenebilir mi?
- 04
Bütün bileşenler ortak birimde ifade edildi mi?
- 05
Duyarlılık katsayıları ve olası korelasyonlar değerlendirildi mi?
- 06
Birleşik standart belirsizlik ile genişletilmiş belirsizlik açıkça ayrıldı mı?
- 07
Udeğeriyle birliktekfaktörü ve yöntem raporlandı mı? - 08
Uygunluk kararında belirsizlik ve karar kuralı dikkate alındı mı?
Belirsizlik bileşenleri
Kaynakları ortak temelde,
izlenebilir biçimde birleştirin.
Her katkının kaynağı, dağılımı, dönüşümü ve ölçüm sonucuna etkisi bütçede görünür olmalıdır.
uᵢ: standart belirsizlik bileşeni · cᵢ: duyarlılık katsayısı · u꜀: birleşik standart belirsizlik
k: kapsama faktörü · U: genişletilmiş belirsizlik
Bu gösterim, bağımsız veya korelasyonsuz katkılar için sadeleştirilmiş ilişkidir. İlişkili girdilerde kovaryans terimleri ayrıca değerlendirilmelidir.
Tekrarlı ölçümler ve uygun deney verilerinden elde edilir.
Sertifika, çözünürlük, çevre ve yöntem bilgilerinden değerlendirilir.
Standartlaştırılmış katkılar ölçüm modeline uygun biçimde birleştirilir.
Birleşik değer, gerekçelendirilmiş kapsama faktörüyle genişletilir.
Sık sorulan sorular
Merak edilenler
Ölçüm belirsizliği ölçümün yanlış olduğunu mu gösterir?＋
Hayır. Belirsizlik, sonuç çevresindeki makul değer dağılımını ifade eder. Ölçüm sonucunun karar verme gücünü ve karşılaştırılabilirliğini anlamaya yardımcı olur.
Tip A mı Tip B mi daha güvenilirdir?＋
Bu iki sınıf güven düzeyini değil, bilginin elde edilme yöntemini gösterir. Her bileşen için en uygun ve doğrulanabilir veri kaynağı kullanılmalıdır.
Kalibrasyon sertifikasındaki U değeri bütçeye doğrudan yazılır mı?＋
Genellikle hayır. Sertifikada verilen genişletilmiş belirsizlik ilgili kapsama faktörüne bölünerek standart belirsizliğe dönüştürülür ve ölçüm modelindeki etkisine göre kullanılır.
Bütün deneylerde belirsizlik raporlanmalı mıdır?＋
Gereklilik deney yöntemine, müşteri veya mevzuat şartına, sonuçların kullanımına ve uygunluk kararına göre değerlendirilir. Laboratuvar önemli katkıları belirlemeli ve ISO/IEC 17025 ile ilgili program şartlarını uygulamalıdır.
Birincil kaynaklar
Resmî ve güvenilir
başvuru kaynakları.
Esra Kenger
ESS Kalite Danışmanlık Kurucusu, Yönetim Sistemleri Danışmanı ve Eğitmeni25+ yıllık sektör tecrübesiyle yönetim sistemlerinin kurulması, geliştirilmesi ve sahada uygulanması; denetim hazırlığı, süreç iyileştirme ve kuruma özel eğitim alanlarında kuruluşlara destek sağlamaktadır.
Ölçüm modelinizi ve belirsizlik bütçenizi birlikte değerlendirelim
Kapsam, mevcut durum ve hedeflerinizi kısa bir görüşmeyle netleştirelim.